ARILARIN YAŞAYIŞLARI

1-ARILARIN YAŞAYIŞLARINDAKİ ÖZELLİKLERİ:

Arılar tek başına yaşayamazlar, koloni halinde toplu olarak, yardımlaşarak iş bölümü yaparak yaşarlar. Bir kovanda noral olarak bir ana arı, ana arıyı dölleyecek 2-300 erkek arı, 10.000-60.000 adet kovanın iç ve dış işlerini görecek işçi arı bulunur. Arıların en belli özellikleri yiyeceklerini önceden depo ederler ve faliyetleri gayet düzenli planlıdır. Arıların fazlaca bal depo etme özelliklerinden istifade ederek bal üretiminde kullanılmakta ve ziraatın önemli bir kolunu teşkil etmektedirler. Arıların diğer bir özellikleride kendi ihtiyaçlarını karşılayacak miktarda bal toplamakta kalmayıp ne kadar bal bulabilirlerse depo ederler. Ölene kadar çalışırlar. Öyleki işçi arı öleceğini hissedince ölüsünü kovanda bırkmayıp son enerjisini sarfederek kovandan uzaklaşır gider. Bir kovanda iş görmeyen veya göremeyen arının kovanda işi yoktur. Görevli işçi arılarca böyle arılar derhal dışarıya atılırlar.

2-ARI AİLESİ:

a)-Ana Arı:Bir kovanda normal olarak bir tek ana arı vardır. Cinsiyeti dişidir. Bazı bölgelerde kraliçe veya arı beyi de denir. Ana arı veya yalnızca ana demek daha doğru olur. Bir arıcı kovanda ana arıyı tam tanımaya mecburdur. Görünüşü işçi arıdan daha uzun ve büyüktür. Erkek arıdan daha uzun fakat daha dardır. Ana arının kanatları vücuduna göre daha kısadır. İşçi arı gibi kanatları vücudunu örtmez, karın kısmı uzundur. Yumurtlama döneminde dahada uzunlaşır, bacakları işçi arıya göre değişiktir. Çiçek tozu sepetçikleri yoktur. Ana arının eğri bir iğnesi vardır. Fakat bu iğneyi insana karşı kullanmaz genellikle rakip arılara karşı kullahır. Çok sıkıştırılırsa insana karşıda kullanır, fakat iğnesi az çengelli olduğundan çıkabilir.

Ana arının davranışı:Yumurtlayan ana arılar gayet sakin ve yavaş hareket ederler, dilerse çabukta hareket edebilirler, ana arıyı işçi arıları besler, ana arı bal toplayamaz,yavru besleyemez kendi yiyeceğini dahi hazirlayamaz, tüm ihtiyaçları özenle işçi arılar tarafından karşılanır, ana arının mum ifraz bezleride yoktur, mum yapamaz ana arı genç işçi arılar tarafından arı sütü ile beslenir. Devamlı ananın etrafında bir gurup işçi arı hizmetinde bulunur. Ana arı döllü yumurtadan çeşitli safhalar geçirdikten sonra 16 ‘günde çıkar. Çıkşının müteakip 3-5 gün sonra talim uçuları yapar. Bu uçuşlar 10-30 dk. sürebilir.

Ana arının Çiftleşmesi: Ana arı ömrümde bir sefer 1 veya bir kaç erkek arıyla çiftleşip yeterli erkek spermalarını döl kesesinde depo ederek hayatının sonuna kadar buradan yumurtaları dölleyerek yumurtlar. Ana arı hem döllü hemde dölsüz yumurta bırakabilir. Döllü yumurtalarda işçi ve ana arılar, dölsüz yumurtalardan erkek arılar meydana gelir. Ana arının çiftleşme uçuşu sıcak, güneşli, durgun bir havada saat: 12-17 arasında olur, ana normal havada çiftleşir. Hapis edildiği taktirde kovan içinde de çiftleşebilir. Çiftleşme uçuşunun yapılabilmesi için havanın sıcaklığının 20 derecenin üzerinde olması gerekir. Ana çıktıktan sonra normal olarak iki haftaya kadar çiftlaşmesi gerekir. Bu müddet hava şartlarına, flora durumuna, ana arının beslenme ve vücut yapısına, mevsime göre kısalıp uzaya bilir. Umumimiyetle 15 güne kadar çiftleşmeyen analar kısırlaşır ve bir daha çiftleşmezler. Çiftleşmeyi mütakip bir hafta içinde yumurtlamaya başlar. Eğer bir ana arı çıkışı mütakip en geç 20-25 günde yumurtlamamışsa bu ana kısırdır. Onun içinde bir daha kolay kolay yumurtlamaz. Çiftleşecek ana arı müsait günde kovan uçuş deliğine gelir antenlerini tarar yönünü kovana döner kovan önünde bir müddet tespit uçuşu yapar. Kovan yerini tespit ettikten sonra havalanır. Erkek arılar bakire arının kokusunu 12km ye kadar duyabillirler, ana arıyı erkek arılar takip ederek içlerinden en güçlüsü ve anaya yetişebilenin havada ana arıyla çiftleşerek spermalarını ananın döl kesesine bırakır, bu arada erkeklik organı ananın üzerinde kalır, erkek arı kovana dönebilse dahi ölür. Ana üzerinde kalan erkeklik organını işçileri temizler, ana arı eğer yeterli sperma depo etmiş ise bir daha çiftleşmeye çıkmaz, yeterli değilse bir kaç defa çiftleşebilir. İyi ana günde 1500-2000 yumurta yumurtlayabilir. Anaın yumurtlaması hava durumuna, çiçek tozu durumuna, kovandaki işçi arıların miktarına, ananın yaşına göre değişebili. Ana arı bir günde kendi ağırlığı kadar yumurta yumurtlayabilir.Ana arı yılın her ayında yumurtlar ancak aralık- ocak aylarında bir müddet yumurtadan kesilir.Havalar düzelince şubatta yine yumurtamaya başlar.Normal bir arı ailesinde yılda 200.000 kadar yumurta yumurtlayabilir.yumurtlamanın en bol olduğu mevsim bölgeye göre değişmekle beraber ilkbahar aylarına isabet eder.

Yaşlı Ana Arılar:

Ana arılar yaşlandıkça dölsüz yumurta yapmaya başlarlar,dölsüz yumurtalardan da erkek arılar çıkacağından bu da kovanın zayıflamasına neden olurki bu durumda istenmez,Ana arıların ortalama 3-5 yıl hatta 8 yıl kadar yaşayabildikleri görülmüştür.En verimli dönemi 3 yaşına kadardır.Bundan sonra verim düşmektedir.

Yaşlı Ana Arıyı Tanıma Özellikleri:

1-Yaşlı ananın kanatlarının ucu testere dişi gibi tırtırlı kırıktır.

2-Ana üzerindeki parlak tüyler dökülmüş ve matlaşmıştır.

3-Hareketleri çok yavaş karınları fazlaca büyüktür.

4-Yumurlaması düzensiz gelişi güzeldir.

5-Yumurtaların çoğundan erkek arı çıkması ananın yaşlılığına delalettir.

En isabetli yol ana arının yaşını tesbit etmek için kayıt tutmak ana arının kanatlarını boyamak gibi yollar takip edilir.Ancak bu işi tecrübeli arıcılar başarabilirler.Her 2 yılda bir anayı değiştirmek gerekir fakat arıcılığa yeni başlayanlar ana ihtiyar diye anayı öldürmemelidirler,çünkü yenisini yaptıramazsa kovan anasız kalmış olur buda o arı ailesininin sönmesi,yok olması demektir.Normal şartlarda arı ailesi iş görmeyen ve yaşlı anayı değiştirir.

Ana arının meydana gelişi:

Ana arı memesine yumurtlanan döllü yumurtalardan 16 gün sonra ana arı çıkar.Ana memesinde ana arı arı sütü ile beslenir.

ARI FERTLERİNDE GELİŞME SAFHALARI

Kuluçka Dönemleri	Yumurta	Açık Yavru Dönemi	Kapalı Yavru Dönemi	Toplam
Aile Bireyi	Yumurta	Larva	Pupa
Ana Arı	3	5.5	7.5	*16 gün*
İşçi Arı	3	6.0	12.0	*21 gün*
Erkek Arı	3	6.5	14.5	*24 gün*

Bir arı ailesinde ana arının bulunup bulunmadığı şu şekilde anlaşılır:

Kovanın uçma deliğinde birikmeler olur, sağa sola telaşlı telaşlı uçuşmalar görülür, işçi arılar çiçek tozu taşımazlar. Uçma deliğine gelen işçi arılar hemen uçmayıp oyalanırlar, gelenlerde oyalanarak kovana girerler umumiyetle hırçın olurlar, uçma deliğinden havalandırma yapmazlar. Kovan açıldığında ilk iş günlük yumurta olup olmadığına bakılır, günlük yumurta yoksa veya kurtçuklar ve mühürlük gözlere bakılarak ana arının olup olmadığı anlaşılır. Kurtçuk ve günlük yumurta yoksa ana bir hafta kayıp, mühürlü göz de yoksa 20 günlük kayıptır.

Kovanda ana arı ölünce: Günlük yumurta varsa işçi arılar bu günlük yumurtaları arı sütüyle beslemeye başlar ve kendilerine ana arı çıkarırlar. Ana arı ölünce günlük yumurta yoksa veya işçi arılar ananın öldüğünü farkedememişse ana yapmazlar. Çünkü kovanda günlük yumurta yoktur. Bu sefer kovanda yalancı ana arılar faaliyete geçer.

Yalancı ana arı : Öksüz kovanlar, günlük yumurta bulup ana yapamazlarsa, işçi arılardan bir veya birkaçtanesi ana görevini üstlenerek kovanda petek gözlerine yumrtlamaya başlarlar. Fakat dölsüz yumurta yaptıklarından hep erkek arı çıkar, dolayısıyla arıcı farkına varmazsa kovan bir iki ay içerisinde sönüp gider, farkına varabilirse iş zorlaşmış olur, Yalancı analar hem gayri muntazam yumurtlar, hemde bir göze birkaçtane yumurta birden bırakır. Kovandaki petekler hep erkek arı gözüne dönüşmüş olur ve birdaha kullanılamadığı gibi yalancı analı kovanlara arı beyi (ana arı) kabul ettirmekte oldukça zor ve teçrübe ister.

Böyle bir kovana yapılacak işler: Öksüz kovan yerinden 50m. uzağa götürülür, eski yerine aynı ölçüde başka bir kovan yerleştirilir. Öksüz kovanın yanına beyaz bir bez serilip, çerçeveler birer birer çıkarılıp bu bezin üstüne silkilerek arısız olarak yeni kovana yerleştirilir. (Yumurtlanmış çerçevelerin arıları silkilir) Fakat yavrulu çerçeveler iptal edilir, çünkü gözler bozulmuştur, böylece yumurtlanmamış çerçeveler silkilerek yeni kovana taşınır. Bezin üzerine düşen işçi arılar uçup eski kovana gelebilirler, bez üzerinde kalan ve uçamayan 5-10 yalancı ana arılar öldürülür. Yeni kovana anası bulunan başka bir kovandan günlük yumurta kurtçuk ve kapalı gözü havi bir çerçeve yani öksüz kovanın ortasına yerleştirilir. Yalancı analarıda bulamayan işçi arılar hemen faliyete geçip günlük yumurtalardan birini kabartarak kendilerine ana arı yapmaya başlarlar. Eğer mühürlenmiş bir ana memesi veya genç bir ana arı bulabiliirsek daha verimli olur.

Yukarıda izah edilen işlem yapılmazsa yalancı analı kovanlar günlük yumurtaya işlem yapmazlar, böyle kovanlara ana dahi verseniz öldürüp dışarı atarlar, meme verirseniz tahrip ederler, verilen günlük yumurtalardan ana yapılıp yapılmadığı bir hafta sonra yapılan kontrolden sonra anlaşılır, eğer ana memeleri uzatılmaya başlamışsa durum iyidir,ana yapılacak demektir. Ana memesi kabartılmamışsa yeni günlük yumurtalı bir çerçeve tekrar verilmelidir. Öksüzlük durumu yaz aylarında ise ikinci ve üçüncü oğullardan birden fazla ana olduğu için bu analardan en gelişmişi alınarak ana arı kafesi ile bu öksüz kovana verilir.

Ananın döllü-dölsüz yumurta yumurtlaması:Bir kovanda 3 çeşit arı bulunduğu gibi 3 çeşit petek gözü vardır, ana gözü (ana yüksüğü veya memesi) erkek arı gözü, işçi arı gözü olmak üzere 3 çeşittir. Ana arı gözünden yalnız ana arı çıkar, erkek arı gözlerinden yalnız erkek arı çıkar, işçi arı gözünden ise normal olarak işçi arılar çıkar istedikleri taktirde bu gözü büyütüp uzatarak ana arı çıkarırlar, işçi gözüne dölsüz yumurta bırakırsa erkek arı da çıkarır bir kovanda erkek arı gözlerinden çok az olması istenir. Eğer erkek arı gözü çoksa çok erkek arı çıkar demektir. Buda kovanın zayıflamasına sebeb olur.Ana arının işçi arıdan geniş, erkek arıdan dar olduğunu yukarıda söylemiştik. Ana arı yumurtlamak için karın kısmını işçi arılar tarafından temizlenmiş, cilalanmış olarak petek gözlerinin içine salar.

b)-İşçi arılar: işçi arının gözüne bırakılmış döllü yumurtadan 21 günde çıkarlar. İşçi arıların vücudu erkek ve ana arınınkinden küçüktür. Bazı organları da değişiktir. Arka ayaklarında çiçek tozu taşımaya yarayan bir sepetçik bulunur. Ağız yapıları bal toplamaya elverişlidir. Dilleri uzuncadır, yalayıcı ve emici bir ağıza sahiptirler, işçi arının iğnesi iyi gelişmiştir, iğnesi sayesinde bal ve kovanı korurlar, iğnesi zehirlidir, soktuğu zaman bazı hassas bünyeli insanlarda allarji yapabilirler, onun için durumunu bilenler dikkatli olmalıdırlar.İğnesi batınca çıkaramazlar bağırsakları ile birlikte soktuğu yerde kalır ve ölür. İşçi arılar yumurtlayamazlar ancak öksüz kovanlarda bazen yumurtladıkları görülür, bu yumurtalar dölsüz olduklarından erkek arı meydana gelir.

İşçi arıların faaliyetleri kovan içi ve kovan dışı olarak ikiye ayrılır. Kovan dışında çalışanlar ve görevliler nektar, polen, su propolis taşıma işlemini dışardan görevli arılar yaparlar. Ana arı bakımı, yavru bakımı, mum ifrazı ve petek imali, kovan temizliği (kovan içi), havalandırma,kovan çatlaklarını doldurma işlerini aralarında anlaşarak yaparlar. Bir kovan içinde olsun, dışında olsun hiç bir işçi arı boş durmaz, devamlı çalışıp ve birşeyler yaptığını görürsünüsz. Oğul verme, yer tespiti ve iş bölümleri arı lisanı yahutta yapılan bazı hareketlerle sağlanır. İşçi arılar 20-25 km süratle uçabilir. Ortalama kovandan 5 km uzağa kadar çalışmak için gidip gelebilirler, bazen daha uzaklara da gidip gelebilirler. İşçi arılar günde 4-110 sefer yapabilirler. Bu sayı nektar ve pollen kaynağının uzaklığına ve yakınlığına göre değişir. Dışarıda hava sıcaklığı 8 C derece altına düşerse faaliyetleri durur, 16-32 C de normal olarak çalışırlar. Petek imal edebilmeleri için 35 C derece ve daha yukarı sıcaklık isterler.

Kovan içinde hizmet gören işçi arılara evci arılar denir. Gözden ilk çıkan işçi arı temizlenip kurunur. İşçilerce ,ilk gün beslenir, çerçeve üzerinde gezinir, beslenerek gelişmesini tamamlar. Yavruları beslemeye, yumurtalara arı sütü vermeye, ana olana arı sütü ve yiyecek hazırlama görevleriyle çalışır. 10-15 gün sonra uçmaya başlarlar. Dış işlerde de görev yapmaya başlar. Genç işçi arılar bilhassa mum ifraz ederek petek imal ederler. İşçi arılar öyle bir özelliğe sahiptirki her yaşta bütün işleri yapabilirler. Ancak verimlilik yönünden yaşlara göre iş bölümü yaparlar. İşçi arı en çok bal toplama döneminde yıpranır.ve yaşlanır.

Bal toplama mevsimi sonunda kovan önünde ve yakınında çok miktarda işçi arı ölüsüne raslanır. Bazılarında uçamadığı kanatlarının yırtık olduğu ve parçalanmış olduğu görülür ki bu normaldir. İşçi arılar petek imali için birbirine sarılarak ve asılarak izdiham ve hareket meydana getirirler. Kovan içi sıcaklığı 35 C derece nin üstüne çıkınca karın halkalarında mum ifraz ederek pulcuklarını ağızlarında çiğneyerek petek imal ederler. Petek imal ederken arılar bol miktarda bal yerler. 1 kg mum ifrazı için 25-40 kg bal yemeleri gerekir. Kovanda umumiyetle içi gözü petek imal ederler, birazda erkek arı gözü petekleri çok olması istenmeyen bir durmdur.

İşçi Arıların Bekçilik Görevleri : İşçi arılardan bir kısmı kovanda bekçilik görevini yaparlar, kovana yabancı arı, yağmacı arılar, eşk arısını sokmazlar. Bazen uçma deliğinin iç kısmında bazende uçma tahtası üzerinde üzerinde devriye gezerler ve dikkatle beklerler. Bazı işçi arılardan kovanın havalandırılmasının temin etmek için çalışırlar. Kovanın sıcaklığına ve kovanda mevcut arı durumuna göre uçma deliğinin önünde genç işçi arılardan bir kaç tanesi kanatlarını vantilatör gibi çırparak kovanı havalandırılmasını sağlarlar. Kovan önünde arıların havalandırma yapmaları o kovanda ana arının varlığına işarettir.

c)-Erkek arılar: Cinsiyet itibariyle erkektirler, dölsüz yumurtalardan 24 gün sonra çıkarlar, kovandaki bilinen görevleri ise bir veya birkaç tanesi genç ana arı ile zifaf uçuşu esnasında çiftleşirler, normal olarak bir kovanda birkaç yüz tane olur. İlkbahar ve yaz aylarında dışardan kovana bal gelişi kesilince işçi arılar erkek arıları öldürür yahut toplu olarak kovanın dışına çıkartırlar, orada ölüme terk edilirler. Çünkü kovanda depo edilmiş balı yemeden başka bir işleri kalmaz kuvvetli arılarda kışın bile bir miktar erkek arı kovanda kalabilir.

Kovanda bir erkek arıya ihtiyaç olduğu halde çok sayıda erkek arıda kovandan çıkmasının sırrı halen çözülememiştir. Döllenmeden başka görev yapıp yapmadıkları henüz bilinmiyor, yavru döneminde yavruların üstünde yatarak yavruya sıcaklık sağladığını iddia ediliyorsa da bu görüşün ne derece doğru olduğu bilinmiyor. Erkek arıların kovanda fazla miktarda olması arzulanmaz, çünkü bal sarfiyatı çoğalır, işçi arı mevcudu azalır. Petek gözleride bozulduğu için kovanın zayıflamasına sebep olurlar. Genellikle iyi mevsimlerde oğula meyleden kovanlar çok miktarda erkek arı gözü imal ederler. Dolayısıyla da erkek arı çıkar, kovanda mevcut fazla erkek arı gözleri çerçeveler üzerinden kesilip çıkarılır. Erkek arılar ana arıdan kısa fakat daha geniştirler, iğneleri yoktur, ağız yapıları nektar ve polen taşımaya elverişli değildir, çiçek tozu sepetçikleri yoktur. Mum ifraz edemezler, ana ile çiftleşen erkek arılar ölürler.

3-PETEK:

Petek işçi arılar tarafından karın halkalarından ifraz ettikleri mum pulcuklarından belli ölçülerde inşa yapılırlar. Petek gözleri altıgen şekilde olur, erkek arı petek gözleri geniş, işçi arı gözleri dardır. Yavrular petek gözlerinde gelişmeleri tamamlarlar. Bal depo etme, pollen tozu depo etmeye yararlar. Petek olmadan arı hayatiyetine devam ettiremez. İşçi arılardan 12-18 günlük yavrular en randımanlı mum ifraz ederler. Petek imal edecek işçi arılar elele tutuşarak çerçevenin üstünden altına kadar salkım şeklinde asılırlar. Bu arada kovan içi sıcaklığı 35 C derecenin üzerine çıkar. Karın halkalarından aldıkları mum pulcuklarını ağızlarından iyice yoğurduktan sonra temel (Suni) petek üzerine veya tabi petek olarak imal ederler. Arılar için en zor iş petek imal etmektir. Yeni bir oğulun yapacağı ilk iş petek imal etmek ondan sonra imal edilen petek gözlerine çiçek tozu ve bal depo etmeye ve ana arı yumurtlamaya başlar.

4-Arı Ailesinin İş Bölümü:

Kovandaki arıların görevleri yukarıda teferruatlı olarak izah edilmiştir. Burada yapılan işler kısa ve maddeler halinde aşağıya çıkarılmıştır.

a)-İç İşler:

1)- Ana bakımı ve beslenmesi

2)- Yumurta ve yavruların beslenmesi

3)- Kovan içi temizliği

4)- Petek imali

5)- Nektarı bala işleme

6)- Kovan çatlaklarını tamir etme

7)- Kovanın havalandırılmasını sağlama

8)- Bekçilik görevleri.

b)-Dış İşler:

1)- Nektar toplanması

2)- Çiçek tozu toplanması

3)- Propolis taşınması

4)- Su taşıması

5)- Nektar ve pollen kaynaklarının tespiti